Autor: Ewa Domańska
Akceptacja siebie to temat wielowymiarowy, któremu uwagę poświęcałam już w kilku poprzednich artykułach, jednak jeszcze nie wszystkie zagadnienia z nią związane zostały przedstawione, dlatego w artykule tym uwaga poświęcona zostanie pojęciom takim jak tolerancja niepewności, radzenie sobie ze stresem i przystosowanie społeczne – trzem mniej popularnym, ale niezwykle interesującym konstruktom psychologicznym. Czy zastanawialiście się kiedyś jaka jest różnica między akceptacją a tolerancją? Czy może pojęcia te dla Was są tożsame? Choć rzadko kiedy słyszymy definicję tolerancji, to często jej oczekujemy.
Czym jest tolerancja?
Jak mówi Słownik Języka Polskiego PWN, tolerancja to “poszanowanie czyichś poglądów, wierzeń, upodobań, różniących się od własnych”, a także “zdolność żywego organizmu do znoszenia bez szkody dla niego niektórych bodźców chemicznych, fizycznych i biologicznych”. Choć zazwyczaj spotykamy się z tym pierwszym znaczeniem, w psychologii istnieje pojęcie tolerancji niepewności, któremu bliżej do drugiej definicji tolerancji – jaki ma ona związek z akceptacją siebie?
Tolerancja niepewności
Funkcjonowanie człowieka wiąże się z koniecznością radzenia sobie z sytuacjami niejednoznacznymi, nieprzewidywalnymi i pozbawionymi pełnej kontroli. Stopień tolerancji niepewności wpływa na sposób interpretowania trudnych doświadczeń oraz poziom odczuwanego napięcia psychicznego (Lazarus i Folkman, 1984). Wysoka potrzeba kontroli i trudność w akceptowaniu niepewności mogą sprzyjać nasileniu samokrytycyzmu i obniżeniu samoakceptacji.
Nietolerancja niepewności to cecha osobowości, która sprawia, że każda sytuacja bez gwarancji pozytywnego wyniku staje się źródłem intensywnego niepokoju. Osoby o niższym poziomie tolerancji niepewności mają trudność w radzeniu sobie z emocjonalną niejednoznaczności, mają niski poziom asertywności oraz unikają złożoności, chaosu, wyzwań i estetycznej wieloznaczności. Gdy stają w obliczu sytuacji złożonej, nierozwiązywalnej i trudnej, odczuwają dyskomfort (Mansouri i in., 2022). Osoby o niskiej tolerancji niepewności częściej kontrolują siebie i krytykują, zaś o wysokiej tolerancji mają większą zgodę na „niedoskonałość” (Robichaud, Koerner i Dugas, 2007), wobec czego nie pozostaje ona bez wpływu na akceptację siebie.
Sposoby radzenia sobie ze stresem
Sposób reagowania na sytuacje stresowe stanowi jeden z istotnych czynników wpływających na funkcjonowanie psychiczne jednostki. Strategie radzenia sobie ze stresem mogą wzmacniać poczucie sprawczości i stabilności obrazu siebie lub przeciwnie – prowadzić do unikania, poczucia bezradności i nasilenia negatywnych przekonań na własny temat. Analiza związku pomiędzy stylem radzenia sobie ze stresem a samoakceptacją pozwala lepiej zrozumieć mechanizmy adaptacyjne wykorzystywane przez jednostkę w sytuacjach trudnych. Według Normana S. Endlera i Jamesa D. Parkera (1990) radzenie sobie ze stresem można opisać jako styl, czyli względnie stałą i typową dla jednostki dyspozycję do wyboru strategii, metod, jakimi redukuje stres w sytuacjach go wywołujących. Wrześniewski (1996) uważa, że istotnym jest, aby pamiętać, że na wybór strategii poradzenia sobie z sytuacją każdorazowo wpływ mają też inne czynniki, takie jak cechy osobowości, demograficzne, bieżący stan psychofizyczny czy konteksty sytuacyjne. Jeżeli sposoby radzenia sobie ze stresem rozumiemy jako trwały styl, to można je rozpatrywać w kategoriach cechy osobowości (Strelau i in. 2005).
Istnieje istotna zależność pomiędzy poczuciem lęku a akceptacją siebie. Im wyższy poziom lęku, tym niższa samoakceptacja. Omawiany lęk jest przejawem trudności radzenia sobie ze stresem. W badaniu Izabeli Rajskiej-Królik i Agnieszki Roszkowskiej (2005) przedstawiono sytuację kobiet doświadczających przemocy ze strony partnerów. Autorki wskazują, że przemoc może prowadzić do swoistej pułapki lęku, w której kobieta obawia się, że po odejściu od partnera nie będzie w stanie samodzielnie funkcjonować. Badane kobiety przejawiały obniżone poczucie godności, sprawczości oraz wiary we własne kompetencje. Chociaż samoakceptacja nie była przedmiotem bezpośredniego pomiaru, opisane trudności mogą pośrednio wskazywać na jej obniżony poziom, ponieważ pozostają związane z negatywnym obrazem siebie i własnych możliwości.
W badaniu nad związkami między postrzeganiem własnych zasobów (samoocena, samoakceptacja) a radzeniem sobie z sytuacjami stresowymi (Poprawa, 2008) wykazano, że wyższa samoakceptacja wiąże się z częstszym sięganiem po proaktywne sposoby radzenia sobie związane z rozwiązaniem problemu wywołującego stres, z kolei niska samoocena koreluje z częstszym sięganiem po rozwiązania oparte na unikaniu. Nie wykazano związków między poziomem akceptacji siebie a tendencją do sięgania po rozwiązania skoncentrowane na emocjach.
Przystosowanie społeczne
Obraz własnej osoby stanowi jeden z istotnych elementów wpływających na funkcjonowanie społeczne jednostki. Trudności w zakresie samoakceptacji mogą wiązać się z obniżonym poczuciem sprawczości, problemami w relacjach interpersonalnych oraz większą podatnością na zachowania dezadaptacyjne. Z tego względu analiza związku między samoakceptacją a niedostosowaniem społecznym pozwala ukazać znaczenie obrazu siebie dla ogólnego przystosowania psychicznego i społecznego człowieka. Niedostosowanie społeczne to zjawisko, na które składa się wiele różnych czynników. „W rozumieniu Rottera nieprzystosowanie oznacza występowanie długotrwałych stanów przygnębienia czy poczucia nieszczęścia, trudności lub nieumiejętność radzenia sobie z frustracją, brak konstruktywnej aktywności lub zakłócenia w podejmowaniu czy kontynuowaniu działań, niezdolność do nawiązywania i utrzymywania satysfakcjonujących relacji z ludźmi. (…) przystosowanie lub nieprzystosowanie jednostki znajduje odzwierciedlenie w jej wypowiedziach o sobie, o własnej pracy i innych rodzajach aktywności, związkach z ludźmi i o świecie, w którym żyje i działa.” (Jaworowska, Matczak, 1998). Wynika to z interakcyjnego modelu funkcjonowania człowieka, w którym czynniki indywidualne i środowiskowe pozostają w stałym sprzężeniu zwrotnym, a więc wpływają na siebie nawzajem (Pospiszyl, 2008).
Jedną ze składowych niedostosowania społecznego jest obraz własnej osoby, który jest silnie zależny od poziomu samoakceptacji. W związku z tym akceptacja siebie jest bezpośrednio skorelowana z konstruktem niedostosowania społecznego. Ponadto może również pośrednio wpływać na inne aspekty niedostosowania poprzez zjawisko rezyliencji, która jest czynnikiem chroniącym przed wystąpieniem niedostosowania społecznego (Mudrecka, 2013). Rezyliencja to odporność psychiczna, czyli pewna adaptacyjna elastyczność i zdolność dostosowania do sytuacji i utrzymania względnego dobrostanu psychicznego niezależnie od zewnętrznych zmian (Letzring, Block i Funder, 2005). Osoby o wysokiej rezyliencji częściej odczuwają pozytywny afekt, są bardziej pewne siebie oraz wykazują lepsze ogólne przystosowanie psychologiczne. Rezyliencja jest konstruktem zależnym od wrodzonych predyspozycji, jednak można ją rozwijać i z wiekiem. Samoocena i świadomość własnych zasobów zwiększa rezyliencję psychiczną poprzez danie jednostce stabilnych podstaw do dobrego samopoczucia i niepodważania swojej wartości niezależnie od sytuacji (Wojtanowska-Janusz, 2016), w związku z czym pośrednio jak i bezpośrednio, ma bardzo duży związek dwukierunkowy z niedostosowaniem społecznym. Relację też pokazują również badania, wskazujące, że większa akceptacja siebie wiąże się z większym przystosowaniem dzięki bezproblemowemu stosunkowi do uznania własnych wad i słabości (Taylor i Combs, 1952).
Tolerancja niepewności, sposoby radzenia sobie ze stresem oraz przystosowanie społeczne pozostają w istotnym związku z akceptacją siebie. Zdolność do funkcjonowania mimo braku pełnej kontroli, konstruktywnego reagowania na stres oraz utrzymywania pozytywnego obrazu siebie w relacjach społecznych może sprzyjać większej samoakceptacji. Zależności te są przy tym dwukierunkowe – sposób, w jaki postrzegamy i akceptujemy siebie, wpływa na radzenie sobie z trudnościami, a nasze doświadczenia i reakcje na nie mogą z kolei kształtować stosunek do samych siebie.
Bibliografia
Endler, N. S., Parker, J. D. (1990). Multidimensional assessment of coping: a critical evaluation. Journal of Personality and Social Psychology, 58(5), s. 844.
Jaworowska, A., Matczak, A. (1998). Test Niedokończonych Zdań Rottera. Podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.
Lazarus, R. S., Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping. Nowy Jork: Springer Publishing Company.
Letzring, T. D., Block, J., Funder, D. C. (2005). Ego-control and ego-resiliency: Generalization of self-report scales based on personality descriptions from acquaintances, clinicians, and the self. Journal of Research in Personality, 39(4), 395–422.
Mansouri, K., Ashouri, A., Gharaei, B., Farahani, H. (2022). The Mediating Role of Fear of Failure, Self-Compassion and Intolerance of Uncertainty in the Relationship Between Academic Procrastination and Perfectionism. Iranian Journal of Psychiatry and Clinical Psychology, 28(1), s. 34–47.
Poprawa, R. (2008). Samoocena jako miara podmiotowych zasobów radzenia sobie i szczęścia człowieka. Psychologia zdrowia. W poszukiwaniu pozytywnych inspiracji, s. 103–122.
Pospiszyl, K. (2008). Psychologiczne podstawy resocjalizacji, [w:] B. Urban, J. M. Stanik (red.), Resocjalizacja, 1, s. 77–94.
Rajska-Kulik, I., Roszkowska, A. (2005). Samoakceptacja i poziom lęku maltretowanych kobiet a ich sposoby radzenia sobie z przemocą ze strony partnera. Chowanna, 1(24), 62–77.
Robichaud, M., Koerner, N., Dugas, M. J. (2019). Cognitive behavioral treatment for generalized anxiety disorder: From science to practice. Londyn: Routledge.
Strelau, J., Jaworowska, A., Wrześniewski, K., Szczepaniak, P. (2005). Kwestionariusz Radzenia Sobie w Sytuacjach Stresowych CISS. Podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.
Taylor, C., Combs, A. W. (1952). Self-acceptance and adjustment. Journal of Consulting Psychology, 16(2), 89–91.
Wojtanowska-Janusz, B. A. (2016). Budowanie odporności psychicznej uczniów szkół muzycznych. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio J–Paedagogia-Psychologia, 29(3).
Wrześniewski, K. (1996). Pomiar radzenia sobie ze stresem – wybrane zagadnienia. Promocja Zdrowia. Nauki Społeczne i Medycyna, 8(9), 34–46.