Autor: Ewa Domańska
W niniejszym artykule ściśle sprecyzuję, jak niepełnosprawności mogą być klasyfikowane i jaki jest ich charakter, a także omówię sytuację współwystępowania kilku niepełnosprawności.
Osoby niepełnosprawne w Polsce – czyli kto?
Według danych z GUS (2025) na rok 2024 w Polsce orzeczoną niepełnosprawność ma 3 949 489 osób. Występuje duża rozbieżność w zagęszczeniu osób niepełnosprawnych w różnych województwach. Najmniej osób niepełnosprawnych na 1000 mieszkańców znajduje się w woj. mazowieckim (74), najwięcej w lubuskim (160). W Ostrowcu Świętokrzyskim co czwarta osoba ma orzeczenie o niepełnosprawności, podczas gdy w Warszawie – co dwudziesta. Trudno jednak jednoznacznie określić, jaka jest przyczyna takich dysproporcji – czy jest to związane z faktyczną niejednorodnością w zamieszkaniu, czy z różnicami w orzecznictwie i standardach przyznawania orzeczenia.
Prawie 4 miliony osób to stosunkowo duża grupa, jak na kraj liczący 38 milionów obywateli, jednak sama niepełnosprawność nie definiuje sytuacji człowieka, ponieważ występuje duże zróżnicowanie rodzajów, trwałości czy zakres niepełnosprawności. Dla osób niepełnosprawnych i chorych sprawiedliwa diagnoza ma kluczowe znaczenie, nie tylko mówi ona o chorobie czy niepełnosprawności, ale także możliwość poprawy komfortu życia wynikającą z lepszego zrozumienia siebie i swoich potrzeb.
Niepełnosprawność klasyfikuje się ze względu na czas trwania (krótkotrwała, długotrwała i trwała), zakres istniejącego uszkodzenia (lekki, umiarkowany, znaczny i głęboki) lub rodzaje uszkodzenia: ruchowe, sensoryczne, uszkodzenie wzroku, uszkodzenie słuchu, umysłowe, intelektualne, psychiczne, niesprawność somatyczną oraz sprzężone (Kowalik, 2007).
W jaki sposób klasyfikuje się niepełnosprawność? Symbole i systemy klasyfikacji
Klasyfikacje, które warto wymienić mówiąc o diagnozowaniu niepełnosprawności, to przede wszystkim ICF oraz polska klasyfikacja stosowana przez zespoły ds. orzekania o niepełnosprawności w powiatach i województwach, pochodząca z rozporządzenia MRPiPS. Ponadto klasyfikacją mówiącą o konkretnych chorobach osoby niepełnosprawnej jest ICD-11.
Każdy stopień niepełnosprawności ma swoją systemową punktację oraz określone kryteria. Dla osób powyżej 16 roku życia są to trzy stopnie niepełnosprawności:
1. Znaczny – osoby z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolne do pracy albo zdolne do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagające, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (samoobsługi, poruszania się, komunikacji).
2. Umiarkowany – osoby z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolne do pracy albo zdolne do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagające czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych.
3. Lekki – osoby o naruszonej sprawności organizmu, powodującej w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką wykazuje osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, lub mająca ograniczenia w pełnieniu ról społecznych dające się kompensować przy pomocy wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub środki techniczne.
W klasyfikacji stopnia oraz rodzaju niepełnosprawności uwzględnia się badanie lekarskie, po którym powstaje diagnoza schorzeń i ocena zaburzeń sprawności organizmu oraz wyniki dotychczasowego leczenia i rehabilitacji, badanie psychologiczne, opisujące dysfunkcje psychiczne wpływające na trudności w samodzielnym funkcjonowaniu, ocenę pedagoga i doradcy zawodowego, którzy opisują dotychczasowe kształcenie oraz możliwość jego kontynuacji lub podjęcia pracy oraz pracownika socjalnego, stwierdzającego zdolność do samodzielnej egzystencji i pełnienia ról społecznych.
Liczne procedury związane z uzyskaniem orzeczenia oraz wielość opinii, jakie są brane pod uwagę, wynikają z uznaniem jako podstawy systemu biopsychospołecznego modelu niepełnosprawności, o którym pisałam w poprzednim artykule. Coraz częściej dochodzi jednak do naruszeń, które przejawiają się zarówno w nieprawidłowej ocenie, jak i liczbie osób występujących w komisji i uwzględnionych opinii.
W wyniku diagnozy ustala się zakres naruszenia sprawności organizmu w poszczególnych obszarach oznaczanych symbolami:
1.
upośledzenie umysłowe (01-U);
2.
choroby psychiczne (02-P);
3.
zaburzenia głosu, mowy i choroby słuchu (03-L);
4.
choroby narządu wzroku (04-O);
5.
upośledzenie narządu ruchu (05-R);
6.
epilepsję (06-E);
7.
choroby układu oddechowego i krążenia (07-E);
8.
choroby układu pokarmowego (08-T);
9.
choroby układu moczowo-płciowego (09-M);
10.
choroby neurologiczne (10-N);
11.
inne, w tym schorzenia: endokrynologiczne, metaboliczne, zaburzenia enzymatyczne, choroby zakaźne i odzwierzęce, zeszpecenia, choroby układu krwiotwórczego (11-I);
12.
całościowe zaburzenia rozwojowe (12-C) (ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r.).
Symbole występujące na orzeczeniach są bardzo istotne dla osób niepełnosprawnych oraz podmiotów współpracujących z osobami niepełnosprawnymi. W przypadku zatrudnienia osoby niepełnosprawnej symbole mogą decydować o uzyskaniu dofinansowania – zarówno stopnie niepełnosprawności, jak i symbole mają swoje przyporządkowane kwoty. Ponadto wszelkie projekty wspierające rehabilitację osób z niepełnosprawnością adresowane są często do różnych grup osób niepełnosprawnych, dlatego warunkiem kwalifikacji do projektu są konkretne symbole na orzeczeniach.
W tym cyklu ze względu na specyfikę portalu największą uwagę poświęcimy niepełnosprawności wzrokowej oraz związanym z nią zagadnieniom, a inne dysfunkcje będziemy traktować pobocznie, jako współistniejące.
Niepełnosprawność sprzężona
Taka sytuacja, gdy równocześnie występuje kilka niepełnosprawności, nazywana jest niepełnosprawnością sprzężoną. Warto jednak podkreślić, że istniejące niepełnosprawności nie muszą mieć orzeczonego tego samego stopnia. Może wystąpić tzw. niepełnosprawność dominująca, która decyduje o stopniu niepełnosprawności.
Niepełnosprawność sprzężoną definiuje się jako taką, „gdy u danej osoby występują dwie lub więcej niepełnosprawności spowodowane przez jeden lub więcej czynników endo- lub/i egzogennych, działających jednocześnie lub kolejno w różnych okresach życia, w tym również w okresie prenatalnym” (Twardowski 2009, s. 290), jednak jak uważa Kowalik (2007), nie jest to jednoznaczna definicja.
Przykładem może być amputacja 2 różnych kończyn, którą z jednej strony można interpretować jako samą niepełnosprawność ruchową, gdyż dotyczy obu członów narządu ruchu i powstała w ten sam sposób. Jednak z uwagi na fakt, że są to różne części ciała i ich brak inaczej wpływa na funkcjonowanie, można ją również rozpatrywać w kategoriach niepełnosprawności sprzężonej (Kowalik, 2007).
Przyjmuje się też, że niepełnosprawność sprzężona jest czymś innym niż tylko sumą jej składowych w związku z zachodzącymi między nimi interakcjami (Wiącek, 2010).
Marcinkowska (2016) w swojej pracy zauważa, że sposoby definiowania fenomenu niepełnosprawności sprzężonej zależą od przyjętej perspektywy – szerokiej lub wąskiej. W wyniku tego podziału tworzy zestawienie pojęć dotyczących niepełnosprawności, dzieląc je na trzy kategorie w zależności od tego, na co dane określenia kładą akcent.
Powstają trzy kategorie pojęć – pierwsza gromadzi sformułowania akcentujące tylko różnorodność niepełnosprawności u jednej osoby (wieloraka), druga podkreślające współwystępowanie ich ze sobą (dodatkowa, towarzysząca, wielokrotna, podwójna), a trzecia – akcentująca zarówno współwystępowanie, jak i tworzenie wspólnej, złożonej całości (złożona, połączona, sprzężona).
Aby lepiej rozumieć, jakie konotacje niesie za sobą użycie określenia „sprzężona” na niepełnosprawność, warto zwrócić uwagę na znaczenie samego słowa „sprzężony”. Oznacza ono nie tylko współwystępowanie, tworzenie całości, ale też, szczególnie w rozumieniu genetycznym – silny związek, korelację, a nawet zależność dwóch czynników od siebie powodującą częste współwystępowanie lub, szczególnie w znaczeniu medycznym czy fizycznym, wzajemność oddziaływań między dwoma układami, zjawiskami (np. sprzężenie zwrotne). Określenie niepełnosprawności sprzężonej rozumiane jest głównie w aspekcie medycznym – częstego współwystępowania zjawisk.
Klasyfikacja niepełnosprawności pokazuje, że samo orzeczenie nie sprowadza się do określenia jej stopnia – istotne są również przyczyny i obszary naruszenia sprawności, oznaczane odpowiednimi symbolami. Ma to znaczenie zarówno dla opisu sytuacji konkretnej osoby, jak i dostępu do różnych form wsparcia. Szczególnie złożonym zagadnieniem pozostaje niepełnosprawność sprzężona, której nie zawsze można rozumieć jako prostą sumę kilku współwystępujących dysfunkcji, ponieważ mogą one wzajemnie wpływać na funkcjonowanie człowieka. Dlatego klasyfikacje są użytecznym narzędziem porządkującym, ale nie zastępują indywidualnego spojrzenia na potrzeby i możliwości konkretnej osoby.
Bibliografia
Osoby niepełnosprawne w 2024 r. (2025). Warszawa: GUS.
International classification of functioning, disability and health (ICF). (2001). Geneva: World Health Organization.
International classification of diseases for mortality and morbidity statistics (11th Revision). (2019). Geneva: World Health Organization.
Kowalik, S. (2007). Psychologia rehabilitacji. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.
Marcinkowska, B. (2016). Sprzężona niepełnosprawność – próba analizy fenomenu. Disability, 2016(21), s. 9–19.
Twardowski, A. (2009). Pedagogika osób ze sprzężonymi upośledzeniami, [w:] W. Dykcik (red.), Pedagogika specjalna. Poznań: Wydawnictwo UAM.
Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. 1997 nr 123 poz. 776 z późn. zm.).
Wiącek, G. (2010). Problemy definiowania niepełnosprawności sprzężonej.